کدام مزاج در بدن من بیشتر است؟ کدام مزاج در بدن من غلبه کرده است؟ این دست از پرسش ها  برای بسیاری پیش می آید. چنانکه گفتیم اکثر بیماری‌ها در اثر عدم اعتدال بين اخلاط چهارگانه یه به اصلاح غلبه یکی از مزاج ها به عنوان نمونه غلبه سودا یا غلبه صفرا به وجود می‌آید. در بیماری‌های خلطی، پیدایش بیماری در اثر مقدار و با کیفیت هر خلط و یا هر دو عامل هم کیفیت و هم مقدار خلط است. این عدم تعادل مزاج ها باعث غللبه یا به اصطلاح طب سنتی چیرگی یکی از مزاج ها بر سه  مزاج دیگر می‌شود که هر نوع آن دارای نشان خاصی است.

علائم و نشانه های غلبه دم

سرخی رنگ چشم، چهره و زبان، سنگینی سر، زیادی ضربان رگ‌ها، زیادی خواب و قرمز شدن و غلیظ شدن ادرار، در لثه‌ها و بواسیر مقعد خونریزی دارد و بدن بخصوص در محل‌های فصد (رگ زنی) خارش پیدا می‌کند. اگر خلط دیگری در بدن غلبه نداشته باشد دهان شیرین مزه است، بیمار رنگ همه اشیاء را متمایل به سرخ می‌بیند، در خواب نیز همه چیز را سرخ‌رنگ می‌بیند، دانه‌های سرخ‌رنگ در بدن زیاد می‌شود.

این علامات ممکن است پس از استعمال و خوردن داروها و غذاهای گرم و مرطوب و بخصوص برای جوانان، در فصل بهار، در ممالک جنوبی و در هنگام وزش بادهای جنوبی بیشتر دیده شود. این‌ها علاماتی است که از بیماری‌های خونی مثل تب بدون عفونت و آماس سر و مغز و آبله و حصبه، طاعون‌ها و باد سرخ، دیفتری، خونریزی، خون دماغ، چرک چشم و آماس در رگ‌ها مقعد و امثال آن دیده می‌شود و سزاوار آن است که اول به فصد (رگ زنی) یا حجامت بپردازند تا بیماری‌ها زایل گردد.

اگر بیمار ضعیف باشد یک‌بار فصد کافی است و الا چند مرتبه باید به آن اقدام گردد. در این هنگام باید بلافاصله بین دو فصد پشت سر هم توجه شود. برای حساب کردن فاصله، به قدر سن از بیست سال به بالا برای هر سال یک روز حساب می‌کنند و در این صورت که فرصت کافی باشد، اما اگر به علتی فصد ممکن نباشد بیمار باید روزه بگیرد و بخوابد و از داروهای صاف کننده، خنک کننده و سبک کننده خون بخورد و از خوردن چیزهای خون آور پرهیز نماید.

علائم و نشانه های غلبه مزاج صفرا

زردی چشم‌ها و چهره، تلخی مزه دهان، خارش بدن، کمی اشتها، کمی خواب، زردی متمایل به قرمزی ادرار، غش، باد گلو، سوزش و تنگی در دهانه معده، قي آلوده به صفرا، اسهال، تشنگی، خشکی زبان، گودی چشم‌ها، لرزش، سبکی و تندی نبض و پیدا شدن دانه‌های زرد رنگ روی پوست؛ ممکن است این علامات پس از خوردن دارو و یا غذای گرم و خشک، روزه و استحمام زیاد نیز به وجود آید.

انواع مزاج های چهار گانه و غلبه مزاج های سودا و صفرا و بلغم و دم

در این هنگام بیمار در خواب اشیاء را به رنگ متمایل به زرد دیده و رویاهایش بیشتر صاعقه، آتش‌سوزی و امثال این‌ها است و بخصوص در مورد جوانان در تابستان در نقاط گرمسیر و در وقت وزش بادهای گرم این بیماری‌ها بیشتر دیده می‌شود. این علامات دلیل پیدا شدن امراض صفراوی مثل ورم پرده‌های مغز (مننژیت -سرسام) ورم حجاب حاجز (برسام) زردی (یرقان) باد سرخ (حمره) دانه‌های سوزنده (نمله) تاول‌های قرمز، سوزش مجرای ادرار و گرمی کبد است و تدریجاً ممکن است باستسقاء و همچنین ورم روده، کمی اشتها و تشنگی بیانجامد.

علائم و نشانه های غلبه مزاج بلغم

سنگینی سر، تنبلی اندام‌ها، سستی بدن، سفیدی رنگ چهره، زیادی بزاق، کمی تشنگی، سفیدی و غلظت ادرار، زیادی خواب و سنگینی زبان و اعضا، کندی ذهن، کم هوشی، شلی و باد کردگی چهره و بدن، کمی اشتها، بدی گوارش، کندی و غلظت نبض، این علامات ممکن است پس از خوردن غذاهای با مزاج سرد و تر و کمی جنب و جوش و تحرک پیدا شود.

بیمار برف و بردن بارهای سنگین و چیزهای بد بو را در خواب می‌بیند. این نوع علامات بیشتر در نزد پیرها و در فصل زمستان و در هنگام برف و باران زیاد پیدا می‌شود و نشانی پیدا شدن بیماری‌های بلغمی مثل فلج، لقوه، سکته، سردرد و سرگیجه و تب‌های همیشگی است. همین که انسان در خود این علامات را دید باید به عرق کردن، حمام رفتن، کم غذا خوردن، خوردن غذاهای خشک و روزه گرفتن بپردازد و اگر بیماری پیشرفت داشته باشد باید مسهل ملایمی پس از استعمال منضج استعمال شود. این نوع بیماری‌ها معمولاً دیر درمان می‌شوند.

علائم و نشانه های غلبه مزاج سودا

سیاهی زبان، ترشی و بدمزگی دهان، تغییر رنگ و تیرگی چشم و چهره، زیادی فکر، بی‌تابی، اندوه، ترس بی‌مورد، کم‌خوابی، خشکی بینی و دهان، خشونت و زبری پوست، کمی عرق، بدبویی نفس، چروکیدگی چهره، گرفتگی در دهانه معده، پیدا شدن لکه‌های سیاه در بدن، سختی نبض، سفیدی و روانی پیشاب و اینکه قبل از پیدایش این نشانی‌ها انسان دارو و غذای سودا آور خورده باشد.

در این هنگام بیمار خواب‌های ترسناک، سیاهی، تاریکی و بوی بد در خواب می‌بیند و بخصوص در نزد پیران و در فصل پاییز این بیماری بیشتر دیده می‌شود و در نقاط خشک، سرد و کم باران و جاهایی که در مسیر وزش بادهای جنوبی و غربی و شمالی است نیز این بیماری زیادتر از سایر جاهاست.

این علامات از پیدا شدن بیماری‌هایی از قبیل لکه‌های سیاه و یا سفید، جذام، وسواس، تمام شدن عقل، ورم‌های سرطانی، بیماری‌های شدید پوستی، واریس و تب‌های دو روزه و دردهای مزمن خبر می‌دهد و در این هنگام بیمار باید منضج زیاد بخورد، راه برود و غذای معتدل و مرطوب بخورد.

سخن آخر

از دیدگاه طب سنتی غلبه مزاج های سودا و صفرا و بلغم و دم بر یکدیگر منشا و خاستگاه بسیاری از بیماری ها است. از این رو مهم است که این پدیده را در بدن خود بشناسیم. در این مطلب به مهمترین و بارز ترین نشانه های این چیرگی مزاج اشاره شد.